اهمیت استفاده از واژههای مأخوذ از عنوان و چکیده ...

نکته ها و گفته­ ها   اهمیت استفاده از واژههای برگرفته از عنوان و چکیده مقالات در نمایه‏ سازی و تاثیر آن بر بازیابی فاطمه مسعودی مقدمه در عصر کنونی، عدم توازن میان زمان محدودی که بشر برای دسترسی به اطلاعات در اختیار دارد و جریان نامحدود اطلاعات، سبب شده است سازماندهی و بازیابی اطلاعات و روشهای سازماندهی از جمله نمایهسازی آثار اهمیتی دوچندان بیابد. درواقع نمایهها یکی از همان ابزارهایی است که در پی تلاش بشر بهمنظور صرفهجویی در وقت و سهولت در بازیابی اطلاعات پدید آمد و سبب شد نمایه‏سازی به یک فرایند مهم در حوزه بازیابی اطلاعاتی تبدیل گردد. به‏طوری که هر زمان به اطلاعات نظام­مند، سازمان یافته، قابل بازیابی و قابل استفاده نیاز است، نیاز به نمایه‏سازی نیز برجسته می­شود (Shah, 2016). اساس و بنیان نمایه و نمایهسازی را کلیدواژهها تشکیل میدهند. درواقع کلیدواژهها همان پلهای ارتباطی میان محتوای متون و کاربران هستند که سهولت دسترسی را برای کاربران فراهم مینمایند. بهعبارتیدیگر همان نقشی که نورونهای ارتباطی در بدن انسان برای انتقال انواع پیامها ازجمله پیامهای عصبی، حسی و حرکتی به گیرندهها دارند را نیز میتوان برای کلیدواژهها متصور شد. از این رو براساس دستورالعمل‏های نگارش مجلات، نویسندگان موظفند به‏عنوان نخستین افرادی که از طریق واژه‏های نمایه‏ای، یک اثر را برچسب‏گذاری می‏کنند کلیدواژه‏هایی را برای درج در انتهای چکیده اثر خود انتخاب کنند. با توجه به اینکه کلیدواژه‏ها ابزاری هستند که اطلاعات نهفته در یک متن را در قالب مینیاتوری انتقال می‏دهند، لازم است از بخش‏هایی از مقاله انتخاب شوند که محتوای اثر را در قالبی بسیار ساده و فشرده به تصویر کشیده‏اند. براساس آنچه که در ادامه ذکر می‏شود، عنوان و چکیده اثر همان دو عنصری هستند که از چنین مشخصاتی برخوردارند. عنوان مهمترین عنصر هر مقاله علمی و یادآور اصلی موضوعات مقاله است. عنوان است که در زمان جستجوی متون توسط کاربران به عنوان منبع اصلی اطلاعات برای قضاوت ربط استفاده می‏شود (Soler, 2007). همچنین، در میان صدها مقاله‏ای که در هر سال در هر رشته علمی منتشر می‏شود و بر سر خوانده شدن با یکدیگر رقابت می‏کنند، عنوان نقش مهمی در بازاریابی مقاله ایفا می‏کند (Jamali & Nikzad, 2011). لذا، اگر عنوان برجسته شود، بهترین خدمت را به موضوع میکند. اکثر خوانندگان در جستجوی راهنماهای موضوعی هستند و در این راه عنوان اولین چیزی است که به آن علاقه و توجه نشان میدهند. عنوان خوب میتواند ابزاری کلیدی در تعیین اطلاعات برای بازیابی باشد و استفادهکنندگان این مطلب را آموختهاند. قسمت عمده عنوانهای خوب از واژههایی تشکیل میشود که بیانگر محتوا هستند و اغلب استفادهکنندگان برای تصمیمگیری و تعیین نیاز خود به یک مقاله بهعنوان آن اثر متکی خواهند بود. به طور کلی، عنوانها و عنوانهای فرعی مقالات کلیدهای مهمی برای دانستن محتوای موضوعی آن مقالات به دست میدهند. هدف عنوان رساندن نوعی درک و فهم از موضوع اصلی مقاله به خواننده بالقوه است (کلیولند، 1385). از طرف دیگر، چکیده شرح مختصری از عناصر اصلی متن یک اثر است. چکیده معمولا آخرین بخشی است که توسط نویسنده نگاشته می‏شود اما نخستین بخشی است که در مقاله می‏آید و توسط سردبیران و داوران مطالعه می‏شود؛ بنابراین باید یک تصویر کلی از متن و تحقیق انجام شده فراهم کند. علاوه بر آن، باید در عین مختصر و مفید بودن جامع باشد. چکیده به طور کلی تمام جنبه‏های تحقیقاتی یک اثر را از جمله زمینه، اهداف، روش‏ها، نتایج و یافته­ها را در خلاصه‏ترین شکل بیان می‏کند (Dewan & Gupta, 2016). چکیدههای خوب میتوانند نشانگرهای اصلی محتوای موضوعی باشند. در این چکیدهها مواد حاشیهای کنار گذاشته می‏شود و به موضوعات کلیدی مقاله پرداخته می‏شود. در چکیدههای خوب اکثر واژهها به مقدار زیادی محتوای موضوعی را ارائه میدهند. ‏(کلیولند، 1385) بنابراین درصورتیکه عناوین و چکیدهها بهدرستی نگاشته شوند حاوی اصطلاحاتی غنی از موضوعات اصلی و مهم متن هستند که از آن‏ها میتوان برای نمایهسازی اثر استفاده کرد، اما استفاده از واژه‏های نمایه‏ای عنوان و چکیده چگونه بر بازیابی اطلاعات اثر میگذارد؟ نرمافزارهای جستجو مدارک بازیابی شده را بر اساس دو ویژگی مهم رتبهبندی می­کنند: الف) محل درج کلیدواژه: همان­طور که به طور مثال وقتی کاربری در یک کتابخانه به دنبال منابعی در مورد «ایران» باشد، کتابدار در نخستین گام به دنبال کتابهایی با این عنوان میگردد، موتور کاوش نیز دقیقاً همین کار را انجام می‏دهد؛ یعنی به دنبال صفحات وبی یا مدارکی می‏گردد که در بخش عنوان آنها واژه مورد نظر درجشده باشد. به این صفحات یا مدارک اولویت بیشتری میدهد و آنها را بهعنوان مرتبطترین منابع بازیابی شده رتبهبندی می‏کند. در گام بعدی، موتور کاوش صفحاتی را می‏یابد که در آن کلیدواژه در چند بند اول (در نزدیکترین مکان نسبت بهعنوان) ذکرشده باشد. بدیهی است درج کلیدواژه در بندهای ابتدایی صفحه ازنظر موتور کاوش دارای ارجحیت است (منتظر، 1381). ب) دفعات تکرار (بسامد): یکی دیگر از عوامل تعیینکننده در سنجش میزان مرتبط بودن مدرک بازیابی شده، دفعات تکرار کلیدواژه یا عبارت مورد جستجو در آن مدرک است. اغلب موتورهای کاوش میزان تکرر کلیدواژهها را نسبت به سایر واژههای موجود در صفحات وب میسنجند و واژگانی را که از بسامد بیشتری برخوردار باشند بهعنوان واژگان دارای ربط و تناسب بیشتر معرفی میکنند ‏(منتظر، 1381). همچنین، مشابه با آنچه در بالا ذکر شد، بازیابی مقالات پایگاه‏های اطلاعاتی علمی معتبر نیز اساسا به وسیله جستجوی کلیدواژه‏هایی که در عنوان و چکیده قرار دارند انجام ‏می‏شود (Ferreira, Locali, Lapin & Hochman, 2011). چنانچه ملاحظه می‏شود، عناوین و چکیدههای آثار از بخشهای مهمی هستند که هنگام نمایهسازی باید به آنها توجه نمود. به علاوه، تکرار واژههای موجود در این بخش‏ها در بخش واژه‏های کلیدی سبب میشود بسامد واژگان بالاتر رود و به این طریق سبب بازیابی میگردند (منتظر، 1381). نتیجه‏گیری نگارش عنوان مناسب و چکیده صحیح همراه با استفاده از واژه‏های موجود در عنوان و چکیده‏ بر افزایش رویت پذیری مقالات نویسندگان در پایگاه‏های معتبر علمی موثر است.   فهرست منابع ‏کلیولند، دونالد. (1385). درآمدی بر نمایه سازی و چکیده نویسی. (حسینی، مهدی، مترجم). تهران: چاپار. ‏منتظر، غلامعلی. (1381). موتورهای کاوش اینترنت: (درآمدی بر بازاریابی بهینه اطلاعات). تهران: کویر. Dewan, P. & Gupta, P. (2016). Writing the title, abstract and introduction: looks matter. Indian Pediatr, 53, 235 41. Ferreira, L. M., Locali, R. F., Lapin, G. A. F. & Hochman, B. (2011). Importance to include the term superficial musculoaponeurotic system in medical subject headings and in the international anatomical nomenclature. Acta Cirurgica Brasileira, 26(3), 242 246. Jamali, H. R. & Nikzad, M. (2011). Article title type and its relation with the number of downloads and citations. Scientometrics, 88(2), 653 661. Shah, N. S. (2016). Review of Indexing Techniques Applied in Information Retrieval. Pakistan Journal Of Engineering, Technology & Science, 5(1). Soler, V. (2007). Writing titles in science: An exploratory study. English for Specific Purposes, 26(1), 90 102.